Ο Πάσχων κι αν πασχίζει…

Γνωστή παιδιόθεν η λαϊκή παροιμία, που για λόγους οικονομίας του κειμένου μπήκε μισή στον τίτλο: «Ο Πάσχων κι αν πασχίζει, τη γλώσσα την ξεσκίζει». Ο θυμόσοφος, άμα και προικισμένος με το χάρισμα της προφητείας λαός μας, σε ανύποπτο, όπως λένε, χρόνο, δηλαδή γενεές πριν να ανατείλει το λαμπρό άστρο του εθνικού μας διανοουμένου, πριν ο Πάσχων μας (το «μας» αντί του «Μανδραβέλης», φυσικώ τω λόγω και δικαιωματικά!) να αρχίσει να κοσμεί με τα υψηλής πνοής πονήματά του τη ναυαρχίδα του αστικού Τύπου, εσχάτως δε και το διαδίκτυο, από τόσο παλιά αυτός ο εκπληκτικός λαός, διαβλέποντας ότι, όταν θα έφθανε το πλήρωμα του χρόνου, θα εμφανιζόταν το δίχως άλλο ο Πάσχων μας, εμπνεύστηκε την παροιμία αυτή και έκτοτε την ενσωμάτωσε στον θησαυρό λαϊκής σοφίας που παραδίνεται από γενιά σε γενιά.

Και ίνα πληρωθεί —όπως λένε οι γραφές— το ρηθέν υπό Λαού του προφήτου, ότι «Ο Πάσχων κι αν πασχίζει, τη γλώσσα την ξεσκίζει», η γραφίδα του Πάσχοντος αποτυπώνει με καμάρι στο protagon.gr:

το τεθνεών δημοψήφισμα

Λέει και μια άλλη παροιμιώδη φράση ο λαός μας: «Πού πας, ρε Μανδραβέληηηη!», όπως και την παροιμία «τα μεταξωτά βρακιά θέλουν επιδέξιους κώλους»… (Μπορεί να σκεφτήτε κι άλλες, όπως «τον Μανδραβέλη κι αν τον πλένεις, το σαπούνι σου χαλάς» ή «άλλα τα μάτια του Μανδραβέλη κι άλλα της κουκουβάγιας» κ.λπ., αλλά ας μην πλατειάσουμε).

Το σπάνια χρησιμοποιούμενο σήμερα ρήμα της αρχαίας θνήσκω σημαίνει πεθαίνω. Το ρήμα αυτό σχηματίζει τη μετοχή παρακειμένου ο τεθνεώς, η τεθνεούσατεθνεώσα, το τεθνεός, που σημαίνουν, βέβαια, ο πεθαμένος, η πεθαμένη, το πεθαμένο. Τύπος το τεθνεών(!) δεν υπάρχει! Το τεθνεός δημοψήφισμα έπρεπε να γράψει, αν ήθελε να εμμείνει στην επιλογή των… μεταξωτών. Ή ας έγραφε απλά ο ευλογημένος το πεθαμένο δημοψήφισμα! Θα του έπεφτε η μύτη;

(Καλά, ξέχασα ότι είναι Πάσχων…)

Παθών συνέχεια

Η ιστογραφή μου αυτή αποτελεί κατά κάποιο τρόπο συνέχεια της προηγούμενης Ο Πάσχων Μανδραβέλης. Αλλά, πριν μου φύγετε τρέχοντας, και με το δίκιο σας βέβαια ενόψει πιθανής νέας Μανδραβελιάδας εκτάσεως σεντονίου, σπεύδω να σας καθησυχάσω ότι κάτι τέτοιο δεν θα το άντεχα ούτε κι εγώ. Μονάχα νά, σαν τους αθλητές που ύστερα από μια κοπιαστική προπόνηση δεν εγκαταλείπουν αμέσως τον στίβο, αλλά ακολουθούν τη λεγόμενη «αποθεραπεία», δηλαδή σειρά ελαφρών ασκήσεων για τη χαλάρωση των μυών, έτσι κι εμείς ας μην απομακρυνθούμε απότομα από τον Πάσχοντα που μας τέντωσε τα νεύρα μας στην προηγούμενη ιστογραφή, προκειμένου με ελαφρά γυμνάσματα, και μάλιστα… εις βάρος του, να βγάλουμε το άχτι μας, να αποφορτιστούμε και να χαλαρώσουμε.

Ο Πάσχων Μανδραβέλης

Καλά, εντάξει! Πάσχος Μανδραβέλης, αν το προτιμάτε, κι όχι Πάσχων. Αν και προσωπικά θα προτιμούσα να μη συναντούσα ποτέ ούτε το Πάσχος ούτε το Πάσχων, αν ήταν έτσι να απέφευγα τον ίδιο τον… Μανδραβέλη, τον εξαίρετο αυτόν αστέρα της δημοσιογραφίας, που διαπρέπει στην Αλαφουζιάδα, γνωστή και ως «Καθημερινή». Ωστόσο, μένοντας στο γραμματικό μέρος (λόγω της γνωστής… πετριάς μου), δεν μου κοστίζει τίποτα να ενδώσω στους όποιους αντιρρησίες, μια και τα πάσχος και πάσχων είναι όχι απλώς συνώνυμα αλλά ταυτόσημα· δεν πρόκειται δηλαδή για διαφορετικές λέξεις αλλά για διαφορετικούς τύπους της ίδιας λέξης: η τριτόκλιτη μετοχή πάσχων μεταπλάστηκε στο δευτερόκλιτο ουσιαστικό πάσχος. Έχουμε κι άλλα τέτοια παραδείγματα τριτόκλιτων σε —ων αρσενικών που έχουν μεταπλαστεί στην καθομιλουμένη σε δευτερόκλιτα σε —ος, όπως τα γέρος από το γέρων, χάρος από το χάρων, δράκος από το δράκων, άρχος από το άρχων, παθός από το παθών, μαθός από το μαθών κ.λπ. Παράλληλα στη νέα ελληνική έχουν πλαστεί και οι αντίστοιχοι πρωτόκλιτοι τύποι σε —[οντ]ας: γέροντας, χάροντας, δράκοντας, άρχοντας, παθόντας, μαθόντας. Από τους πρωτόκλιτους αυτούς τύπους, οι μετοχές συνήθως χρησιμοποιούνται στον ποιητικό λόγο: «…Χαίρε με τα λυτά μαλλιά η χρυσίζοντας τον άνεμο. Χαίρε με την ωραία λαλιά η δαμάζοντας τον δαίμονα…», αλλά και (ανάλογη, όχι ίδια περίπτωση) «…Ο νικήσαντας τον Άδη και τον Έρωτα σώσαντας…», (από το «Άξιον εστί» του Οδυσσέα Ελύτη· χρυσίζοντας και δαμάζοντας αντί χρυσίζων/–ουσα και δαμάζων/–ουσα· [χωρίς διάκριση γένους και κατά κανόνα άκλιτα]· νικήσαντας και σώσαντας αντί νικήσας και σώσας). Αλλά, για να ολοκληρώσω κατά κάποιο τρόπο τη συγκεκριμένη αναφορά μου στα της γλώσσας και της γραμματικής (ας περιμένει λιγάκι ο Μανδραβέλης), να αναφέρω δύο ιδιαίτερους τύπους που δημιούργησε αυτή η μετάπλαση της κατάληξης από —ων σε —ος. Είναι τα ποίσος και δείξος, που συνήθως λέγονται μαζί: ο ποίσος, ο δείξος. Προέρχονται, αντίστοιχα, από τα ποίσων, μετοχή μέλλοντα του ποίσω (=ποιήσω [θα κάνω]), και δείξων, ομοίως μετοχή μέλλοντα του δείξω [θα δείξω]. Στο θηλυκό: η ποίσα, η δείξα ή η ποίσω, η δείξω. Άρα κατά λέξη η έκφραση ο ποίσος και ο δείξος σημαίνει αυτός που θα κάνει και θα δείξει. Ωστόσο η αναφορά σε κάποιον με την έκφραση αυτή δεν είναι άχρωμη και ουδέτερη αλλά αρνητική και μειωτική.